Latarnia morska na Faros – historia, opis, ciekawostki

Latarnia morska na Faros powstała około 280–279 roku p.n.e. przy wejściu do portu w Aleksandrii i prawdopodobnie miała od 115 do 120 metrów wysokości, choć Józef Flawiusz przypisywał jej aż 180 metrów. Była jednocześnie pomocą dla żeglarzy, symbolem potęgi Ptolemeuszy i jednym z siedmiu cudów świata starożytnego. Jej historia kryje wiele zagadek.

Gdzie znajdowała się latarnia morska na Faros?

Budowla stała na północno-wschodnim cyplu wyspy Faros, u wejścia do portu w Aleksandrii – miasta położonego w delcie Nilu. Wyspę połączono ze stałym lądem groblą Heptastadion o długości około półtora kilometra. Przez wieki piasek nanoszony przez morze poszerzał ten wał, aż powstał szeroki półwysep.

Port aleksandryjski należał do najbardziej ruchliwych w basenie Morza Śródziemnego. W jego pobliżu znajdowały się liczne skały i mielizny, dlatego statki potrzebowały wyraźnego punktu orientacyjnego. Ogień płonący na szczycie wieży wskazywał drogę jednostkom zbliżającym się do lądu.

Światło latarni miało być widoczne z odległości 300 stadionów, czyli około 55 kilometrów.

Kto zbudował latarnię na Faros?

Budowę zlecił Ptolemeusz I, założyciel dynastii Ptolemeuszy i władca Egiptu od 323 roku p.n.e. Pracami kierował Sostratos z Knidos – grecki architekt i konstruktor, syn Deksifanesa. Fundator nie doczekał zakończenia przedsięwzięcia, ponieważ zmarł około 283 roku p.n.e.

Ostateczny kształt nadano obiektowi za panowania Ptolemeusza II. Wzniesienie tak ogromnej konstrukcji trwało prawdopodobnie od 14 do 20 lat. Koszt budowy oceniano na 800 talentów, co w realiach starożytnego Egiptu oznaczało wydatek przeznaczony na demonstrację królewskiego bogactwa.

Inskrypcja Sostratosa

Starożytny zwyczaj nakazywał umieszczać na reprezentacyjnych budowlach napis sławiący fundatora. Sostratos znalazł sposób, by zachować również własne nazwisko. Na tynku umieszczono pochwałę Ptolemeusza, lecz pod warstwą zaprawy wyryto inskrypcję: „Sostratos, syn Deksifanesa z Knidos, poświęcił tę budowlę bogom ocalenia, w imieniu wszystkich, którzy żeglują po morzach”.

Kiedy tynk po latach odpadł, ukryty tekst stał się widoczny. O pomyśle architekta pisali między innymi Strabon, Pliniusz Starszy, Lukian z Samosat i Posidippos. Dzięki inskrypcji znamy nazwisko człowieka, który odpowiadał za projekt największej budowli Aleksandrii.

Jak wyglądała latarnia morska na Faros?

Nie zachował się dokładny rysunek ani opis pozwalający odtworzyć każdy szczegół. Wiedza pochodzi z przekazów Strabona, Lukiana, Pliniusza i arabskiego geografa Idrisiego, a także z monet Ptolemeusza II. Na jednej z nich widać wysoką wieżę zwieńczoną postacią.

Historycy najczęściej rekonstruują budowlę jako konstrukcję trójstopniową. Dolna część miała plan kwadratu, środkowa była prawdopodobnie ośmiokątna, a najwyższa – okrągła. Całość wieńczyła kopuła wsparta na ośmiu kolumnach. Na jej szczycie mógł stać około siedmiometrowy posąg Posejdona, greckiego boga mórz.

Źródła wspominają o blokach wapiennych obłożonych białym, polerowanym marmurem. Jasna powierzchnia mogła wzmacniać widoczność obiektu w dzień. Nocą na szczycie rozpalano ognisko, a metalowe lustra prawdopodobnie odbijały jego blask – choć nie wiadomo, jak dokładnie działał ten system.

Na niższych kondygnacjach mogła znajdować się winda do transportu opału. Budowla miała także własną cysternę ze słodką wodą. Drewno i inne materiały na ogień dostarczali tragarze oraz osły, co przy wysokości przekraczającej 100 metrów wymagało stałej organizacji pracy.

Jaką funkcję pełniła latarnia?

Najbardziej oczywistym zadaniem było ułatwienie żeglugi. Ogień i jasna sylwetka wieży pomagały marynarzom rozpoznać wejście do portu, zwłaszcza po zmroku albo przy ograniczonej widoczności. W pobliżu Aleksandrii występowały niebezpieczne płycizny, więc taki punkt orientacyjny mógł decydować o bezpiecznym kursie.

Budowla miała też znaczenie polityczne. Aleksandria była młodym, greckim ośrodkiem w Egipcie, siedzibą władców i centrum nauki. Działały tam Biblioteka Aleksandryjska, licząca w szczytowym okresie około 700 tysięcy zwojów, oraz Muzejon – instytut badawczy skupiający matematyków, astronomów, lekarzy i literatów.

Monumentalna wieża pokazywała przybyszom potęgę dynastii Ptolemeuszy. Spełniała więc dwa zadania: pomagała statkom i budowała prestiż miasta. Nic dziwnego, że starożytni zaliczyli ją do siedmiu cudów świata.

Kiedy latarnia została zniszczona?

Faros przetrwała wiele stuleci, ale kolejne katastrofy osłabiały jej konstrukcję. Budowla ucierpiała podczas zdobycia Aleksandrii przez Juliusza Cezara, a później przechodziła naprawy za panowania Klaudiusza i Nerona. W IX wieku dolną część zaadaptowano na meczet, nietypowo ustawiony w osi północ–południe.

Trzęsienia ziemi w IV i X wieku powodowały następne uszkodzenia. Wstrząsy z lat 1261 i 1303 pogłębiły zniszczenia, lecz szczególnie dotkliwe okazało się trzęsienie ziemi z 1326 roku. Kataklizm doprowadził do zawalenia się znacznej części wieży i osunięcia jej pozostałości do morza.

Ostateczny upadek nastąpił w XIV lub XV wieku, zależnie od przyjętej chronologii źródeł. W 1477 roku sułtan mamelucki Kait Bej, znany także jako Kajtbaj, wykorzystał fundamenty latarni do budowy fortu. W wodach niedaleko portu przetrwały jednak fragmenty kamiennych kolumn i bloków.

Co pozostało po Faros?

W 1962 roku włoski płetwonurek odkrył na dnie morza elementy uznane za pozostałości latarni. Podwodne ruiny potwierdziły, że trzęsienia ziemi oraz osiadanie gruntu rzeczywiście zmieniły położenie części konstrukcji. Na dawnych fundamentach znajduje się dziś fort, a w jego pobliżu działa muzeum morskie.

Nazwa wyspy przetrwała w wielu językach. Francuskie phare, włoskie i hiszpańskie faro, portugalskie farol oraz greckie faros oznaczają latarnię morską lub nawiązują do tego słowa. To jeden z rzadkich przypadków, gdy nazwa pojedynczej budowli wpłynęła na słownictwo wielu krajów.