Most na rzece Kwai – historia, fabuła, ciekawostki

Most na rzece Kwai w Kanchanaburi upamiętnia budowę Kolei Birmańskiej przez jeńców wojennych w latach 1942–1943. Wizyta obejmuje nie tylko stalową przeprawę, lecz także muzea, cmentarze wojenne i przejazd dawnym szlakiem kolejowym. Film Davida Leana rozsławił to miejsce, ale jego fabuła znacznie odbiega od faktów.

Gdzie znajduje się Most na rzece Kwai?

Kanchanaburi leży w zachodniej Tajlandii, w widłach rzek Khwae Noi i Mae Klong, niedaleko granicy z Birmą. Miasto jest stolicą prowincji o tej samej nazwie i stanowi bazę do poznawania wojennej historii regionu.

W pobliżu stacji River Kwai Bridge stoi stalowa przeprawa, po której nadal kursują pociągi. Można wejść na torowisko i przejść przez most, ale nadjeżdżający skład wymaga zejścia na jeden z bocznych balkoników. Pociąg przejeżdża wolno, choć turyści powinni zachować ostrożność.

Okolica ma dziś charakter turystyczny. Przy przyczółku działają stragany, niewielkie restauracje i nadrzeczne lokale. Obok ustawiono dwie zabytkowe lokomotywy oraz ciężarówkę przystosowaną do jazdy po szynach – są to eksponaty prezentowane na świeżym powietrzu.

Most, który ogląda się w Kanchanaburi, jest stalowo-betonową konstrukcją odbudowaną po wojnie. Nie jest dokładnie tym samym mostem, który pokazano w filmie Davida Leana.

Jak powstała Kolej Śmierci?

Kolej Śmierci budowano w latach 1942–1943, aby połączyć Bangkok z Rangunem w Birmie. Japońska armia potrzebowała lądowego szlaku zaopatrzeniowego, ponieważ alianckie okręty podwodne i lotnictwo ograniczały transport morski wokół Półwyspu Malajskiego.

Trasa miała około 415 kilometrów. Jedna brygada pracowała od strony Tajlandii, druga od strony Birmy. Tory prowadziły przez dżunglę, doliny rzeczne i skaliste przełęcze, a robotnicy działali w ulewnym deszczu, upale oraz warunkach sprzyjających malarii.

Do pracy zmuszono ponad 60 tysięcy alianckich jeńców wojennych, czyli POW. Byli wśród nich Brytyjczycy, Holendrzy, Australijczycy, Nowozelandczycy, Kanadyjczycy i Amerykanie. Japońskie wojsko wykorzystywało również ponad 200 tysięcy cywilów z Azji, między innymi Malajów, Birmańczyków i Filipińczyków.

Choroby tropikalne, głód, tortury, wycieńczenie i wielogodzinna praca doprowadziły do śmierci około 12 tysięcy alianckich jeńców oraz od 80 do 100 tysięcy robotników cywilnych. W niektórych opracowaniach pojawia się liczba przekraczająca 100 tysięcy ofiar. Różnice wynikają z niepełnej dokumentacji oraz ogromnej liczby azjatyckich robotników.

Jak zmieniał się most?

Pierwszą przeprawę zbudowano z drewna. Prace trwały od października 1942 roku do lutego 1943 roku. Równoległy most stalowy ukończono około dwa miesiące później, a elementy konstrukcji sprowadzono z Jawy.

W rzeczywistości istniały trzy mosty. Dwa były prowizorycznymi konstrukcjami drewnianymi, a trzeci wykonano ze stali. Wszystkie zostały uszkodzone podczas alianckich nalotów. Po zakończeniu wojny Japończycy podnieśli z wody trzy przęsła stalowej przeprawy i dostarczyli materiały potrzebne do odbudowy w ramach reparacji wojennych.

Historyczne nieporozumienie dotyczy także samej rzeki. Most przebiega nad fragmentem Mae Klong, choć kolej biegnie doliną Khwae Noi. Anglosaska wymowa nazwy Khwae brzmiała jak Kwai, a słowo to oznacza po tajsku wodnego bawoła. W 1960 roku nazwę rzeki oficjalnie zmieniono na River Kwai, a współcześnie w tym miejscu używa się także nazwy Kwai Yai.

Jak dojechać z Bangkoku?

Z Bangkoku do Kanchanaburi jest nieco ponad 120 kilometrów. Pociąg pokonuje trasę w około 2,5 godziny, natomiast autobus rejsowy zwykle jedzie krócej. Do samego mostu z centrum miasta pozostaje około 2 kilometrów.

Jednodniowy wyjazd jest możliwy, lecz dłuższy pobyt ułatwia odwiedzenie cmentarza wojennego, muzeów oraz dalszej części trasy. Rozkłady tajskich pociągów bywają umowne, dlatego przy planowaniu powrotu lepiej zostawić zapas czasu.

Co zobaczyć w Kanchanaburi?

Najpełniejszy obraz tragedii daje Muzeum Kolei Tajsko-Birmańskiej. Interaktywna wystawa przedstawia organizację obozów, narzędzia, fotografie, dokumenty, makiety i codzienne życie jeńców. Materiały pokazują także, jak budowa przebiegała poza samym mostem.

Niedaleko znajduje się cmentarz wojenny pod opieką Komisji Grobów Wojennych Wspólnoty Brytyjskiej. Nagrobki są skromne, zadbane i otoczone niewielkimi krzewami. Na części płyt widnieją stopień wojskowy, wiek oraz nazwisko zmarłego. Inne upamiętniają osoby, których tożsamości nie udało się ustalić.

Warto odwiedzić także Chung Kai, do którego można dopłynąć łodzią. Znajduje się tam cmentarz około 1700 Anglików i Holendrów oraz kościół zbudowany przez jeńców. To miejsce jest spokojniejsze niż okolice głównego mostu.

Przejazd Koleją Śmierci

Trasa do Nam Tok prowadzi przez zieloną dżunglę, tunele wykute w skale i odcinki poprowadzone nad rzeką. Drewniane podkłady wydają się wąskie, a pociąg porusza się powoli, co pozwala obserwować dolinę Khwae Noi.

Nam Tok jest ostatnią czynną stacją na tym szlaku. Po wojnie część torów rozebrano, dlatego współczesna linia kończy się znacznie wcześniej niż dawna trasa do Birmy. W czasie wojny działał tu duży szpital jeniecki, w którym przebywało okresowo około 8 tysięcy pacjentów.

Hellfire Pass

Hellfire Pass, czyli Przełęcz Ognia Piekielnego, była najtrudniejszym odcinkiem budowy. Jeńcy wykuwali przejście w litej skale ręcznymi narzędziami. Praca trwała dzień i noc przez sześć tygodni, a robotnicy pracowali nawet po 18 godzin na dobę.

Nazwa nawiązuje do widoku nocnego. Wychudzone sylwetki ludzi oświetlone lampami wyglądały jak cienie poruszające się po skalnych ścianach. Dziś ścieżka prowadzi przez cichy, porośnięty mchem wykop, lecz tablice i nagrania przypominają o przemocy, głodzie oraz śmierci.

Co film Davida Leana zmienił w historii?

Film „Most na rzece Kwai” miał premierę w 1957 roku. David Lean wykorzystał powieść Pierre’a Boulle’a, opublikowaną we Francji w 1952 roku, i stworzył widowiskowy dramat o dumie, wojskowej dyscyplinie oraz absurdzie wojny.

Fabuła przedstawia pułkownika Nicholsona, który pod naciskiem komendanta Saito organizuje budowę mostu przez brytyjskich jeńców. Równocześnie major Shears i grupa alianckich komandosów przygotowują akcję wysadzenia przeprawy.

Film zdobył siedem Oscarów, w tym za najlepszy film, reżyserię, scenariusz adaptowany, zdjęcia, montaż, muzykę oraz pierwszoplanową rolę Aleca Guinnessa. Słynna melodia i gwizdana przez jeńców piosenka stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów kina wojennego.

Obraz rozmija się jednak z dokumentami. Prawdziwy Philip Toosey, brytyjski pułkownik i pierwowzór Nicholsona, pomagał jeńcom, opóźniał budowę oraz wspierał sabotaż. Nie był człowiekiem podporządkowanym japońskiej propagandzie. Mosty również nie zostały wysadzone w sposób pokazany na ekranie, lecz zniszczyły je alianckie naloty.

Film kręcono na Cejlonie, dzisiejszej Sri Lance. Scenografia powstawała osiem miesięcy, a przy jej budowie pracowało 500 brytyjskich żołnierzy i 35 słoni. Wojenny most wzniesiono w dwa miesiące, dlatego filmowa konstrukcja nie odtwarza dokładnie prawdziwej przeprawy.

Most na rzece Kwai jest miejscem związanym zarówno z historią Kolei Birmańskiej, jak i z fikcją literacką Pierre’a Boulle’a. Te dwa obrazy nie powinny być traktowane jako jedno źródło.