Posąg Zeusa w Olimpii – historia, opis, ciekawostki

Posąg Zeusa w Olimpii był monumentalną rzeźbą o wysokości około 13 metrów, wykonaną ze złota, kości słoniowej i drewna. Fidiasz stworzył go około 437–432 r. p.n.e. w świątyni Zeusa w Olimpii. Poznaj historię tego zaginionego cudu świata, jego wygląd, technikę wykonania oraz możliwe przyczyny zaginięcia.

Posąg Zeusa w Olimpii – najważniejsze informacje

Rzeźba przedstawiała siedzącego na tronie Zeusa, władcę bogów i ludzi. Monument powstał w V wieku p.n.e., gdy rada sanktuarium uznała, że świątynia potrzebuje dzieła dorównującego ateńskim pomnikom. Fidiasz ukończył pracę około 437–432 r. p.n.e.

Posąg znajdował się w centrum celli świątyni Zeusa. Miał około 13 metrów wysokości, a jego rozmiary dopasowano do wnętrza budowli. Strabon twierdził, że gdyby bóg podniósł się z tronu, przebiłby dach świątyni.

Kim był Fidiasz?

Fidiasz urodził się około 500 r. p.n.e. i zmarł około 430 r. p.n.e. Ateński artysta zdobył sławę dzięki wielkim rzeźbom tworzonym dla Akropolu. Przypisuje mu się między innymi Atenę Promachos oraz Atenę Partenos, wykonaną również w technice chryzelefantynowej.

Jego kariera nie przebiegała spokojnie. Około 438 lub 437 r. p.n.e. oskarżono go o sprzeniewierzenie złota przeznaczonego na posąg Ateny Partenos. Zarzut mógł mieć podłoże polityczne, ponieważ rzeźbiarz był związany z Peryklesem. Zaproszenie do Olimpii stało się dla niego szansą na dalszą pracę i oznaką zaufania miejscowej rady.

Artysta nie pozostawił planów rzeźby. Wiadomo jednak, że pracował w specjalnym, dwukondygnacyjnym warsztacie zbudowanym naprzeciwko świątyni. Podczas wykopalisk odkryto tam narzędzia, resztki materiałów oraz fragment naczynia z napisem oznaczającym: należę do Fidiasza.

Jak wykonano posąg Zeusa?

Fidiasz zastosował chryzelefantynę – technikę przeznaczoną do rzeźb o wyjątkowym prestiżu. Drewniany rdzeń pokrywano płytkami z kości słoniowej oraz elementami ze złota. Taki sposób budowy pozwalał uzyskać wielką skalę, ale wymagał precyzyjnego przygotowania każdej części.

Kość słoniowa jest twarda, krucha i trudna do formowania. Pauzaniasz, grecki geograf żyjący w II wieku n.e., pisał, że Fidiasz mógł ją podgrzewać, aby stała się bardziej plastyczna. Inne przekazy wspominają o zwilżaniu materiału octem lub piwem.

Posąg powstawał prawdopodobnie w częściach. Następnie transportowano je do świątyni i montowano na miejscu, ponieważ podłoga warsztatu nie mogła utrzymać ciężaru całej konstrukcji.

Ze złota wykonano włosy, szatę, sandały i część atrybutów boga. Odsłonięte fragmenty ciała pokrywała kość słoniowa. Tron miał drewnianą konstrukcję, najpewniej z cedru, i był ozdobiony hebanem, złotem, kością słoniową oraz kamieniami szlachetnymi.

Co trzymał Zeus?

W prawej dłoni bóg trzymał niewielką figurę Nike, bogini zwycięstwa. W lewej ręce znajdowało się berło ozdobione różnymi metalami, z orłem siedzącym na jego szczycie. Na głowie Zeusa umieszczono wieniec z gałązek oliwnych, a z ramienia opadał złoty płaszcz.

Tron także pełnił funkcję rozbudowanego programu artystycznego. Jego nogi i oparcia zdobiły postacie mitologiczne, sceny walk oraz wizerunki Nike. Podstawę wykonano z niebiesko-czarnego marmuru, a jej boki ozdobiono złotymi reliefami przedstawiającymi między innymi Heliosa, Zeusa, Herę i Erosa.

Jak wyglądało wnętrze świątyni?

Pauzaniasz dokładnie opisał rzeźbę podczas wizyty w Olimpii około 160 r. n.e. Według jego relacji przed posągiem znajdował się basen o powierzchni 6,5 m². Wypełniano go oliwą, która odbijała monumentalną figurę i pomagała chronić kość słoniową oraz drewniane elementy.

Oświetlenie posągu pozostaje przedmiotem dyskusji. Pochodnie i lampy nie musiały zapewniać wystarczającego efektu przy tak dużej rzeźbie. Rozważano istnienie świetlików, lecz deszcz mógłby niszczyć wnętrze. Badania z użyciem laserów i promieniowania ultrafioletowego wskazują, że dach mógł mieć cienkie, półprzezroczyste płytki marmurowe przepuszczające rozproszone światło.

Takie rozwiązanie chroniłoby świątynię przed opadami, a zarazem pozwalałoby oświetlić tron i postać Zeusa przez większą część dnia. Czy właśnie ten efekt sprawiał, że rzeźba wydawała się jeszcze potężniejsza? Starożytni widzowie nie zostawili jednoznacznej odpowiedzi.

Dlaczego posąg uznano za cud świata?

Monument stał się jednym z siedmiu cudów starożytnego świata. Na listę zaliczano go już w III lub II wieku p.n.e., między innymi dzięki opisom Antypatera z Sydonu i Filona z Bizancjum. Wyróżniały go nie tylko rozmiary, lecz także kosztowne materiały, kunszt wykonania i znaczenie religijne.

Olimpia była ważnym sanktuarium oraz miejscem igrzysk. Przybywali tam pielgrzymi z różnych części greckiego świata, a wizerunek Zeusa pojawiał się na monetach Elidy. Rzeźba ustanowiła wzór dla późniejszych przedstawień siedzących bogów i władców.

Nie zachowała się żadna pewna kopia. Wiedzę o wyglądzie dzieła czerpiemy z opisów Strabona, Kallimacha z Cyreny i Pauzaniasza, a także z rewersów monet. Antyczny posąg Jowisza z Ermitażu bywa uznawany za naśladownictwo kompozycji, lecz ma niespełna 3,5 metra wysokości i wykonano go z marmuru, drewna oraz gipsu.

Co stało się z posągiem Zeusa?

Rzeźba przetrwała w Olimpii około 800 lat. W 391 r. n.e. cesarz Teodozjusz I zakazał kultów pogańskich, a działalność sanktuariów zaczęła zanikać. W 426 r. Teodozjusz II nakazał spalenie świątyni Zeusa, co mogło poważnie uszkodzić pozostawione w niej wyposażenie.

Według innej wersji posąg przewieziono około 420 r. n.e. do Konstantynopola, stolicy Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Trafił tam do zbioru dawnych przedmiotów pogańskich. W 475 r. n.e. miał spłonąć podczas wielkiego pożaru.

Nie znamy miejsca, w którym zniknęła rzeźba Fidiasza. Ogień w Konstantynopolu pozostaje najbardziej rozpowszechnionym, lecz nie całkowicie dowiedzionym wyjaśnieniem.

Wspominano też o wcześniejszej próbie przewiezienia dzieła do Rzymu za panowania Kaliguli. Według legendy Zeus miał roześmiać się tak donośnie, że zawaliła się część dachu, a robotnicy uciekli. To opowieść symboliczna, nie potwierdzony zapis historyczny.