Kościół Pokoju w Jaworze – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kościół Pokoju w Jaworze to drewniana świątynia ewangelicka z lat 1654–1655, zbudowana w konstrukcji szachulcowej i wpisana na listę UNESCO w 2001 roku. W środku czekają barokowe empory, polichromie, ambona, ołtarz oraz zabytkowe organy. Sprawdź, jak wygląda jego historia, zwiedzanie i najważniejsze ciekawostki.

Gdzie znajduje się Kościół Pokoju w Jaworze?

Świątynia stoi przy adresie Park Pokoju 2, około 650 metrów od jaworskiego Rynku. Otacza ją dawny cmentarz ewangelicki, obecnie nazywany Parkiem Pokoju. Sam Jawor leży mniej więcej 26 kilometrów od Legnicy i około 70 kilometrów od Wrocławia.

Samochód można zostawić przy ulicy 1 Maja, na Placu Wolności lub na wybranych ulicach w pobliżu zabytku. Dla autokarów przygotowano zatoczkę przy ulicy Wyszyńskiego. Położenie poza dawnymi murami miasta nie jest przypadkowe – taki wymóg narzuciły władze cesarskie w XVII wieku.

Jak powstała świątynia?

Wojnę trzydziestoletnią zakończył Pokój Westfalski z 1648 roku. Dzięki dyplomatycznym zabiegom Szwecji śląscy luteranie otrzymali zgodę na budowę trzech kościołów. Decyzję wydał katolicki cesarz Ferdynand III Habsburg, lecz koszty musiały ponieść same gminy ewangelickie.

Warunki były bardzo restrykcyjne. Budowle miały powstać poza miastem, w odległości wyznaczonej mniej więcej zasięgiem strzału armatniego, bez wież, dzwonów i kamiennych elementów. Do dyspozycji pozostawały drewno, glina, słoma i piasek. Budowę należało zakończyć w ciągu jednego roku.

Kościół Pokoju w Jaworze powstał z materiałów uznawanych za nietrwałe, a mimo to przetrwał niemal cztery stulecia.

Projekt przygotował wrocławski architekt Albrecht von Saebisch, a przy pracach współdziałał Andreas Kaemper. Kamień węgielny położono 24 kwietnia 1654 roku. W grudniu 1655 roku pastor Christian Hoppe poświęcił ukończoną świątynię.

Wymiary i konstrukcja

Jaworski kościół ma około 44 metrów długości i 20 metrów szerokości. Wzniesiono go jako trójnawową bazylikę z nawą główną, dwiema nawami bocznymi oraz trójbocznym prezbiterium. Czternaście drewnianych filarów ukryto w obrębie empor.

Początkowo budowla miała dwie kondygnacje galerii. Rosnąca liczba wiernych doprowadziła do dobudowania kolejnych dwóch poziomów na początku XVIII wieku. Dzięki temu wnętrze mogło pomieścić około 6000 osób – wyjątkowo dużo jak na drewniany kościół.

Co zobaczyć we wnętrzu?

Wnętrze zaskakuje skalą. Z zewnątrz świątynia jest dość skromna, natomiast w środku rozciągają się wysokie empory, loże i malowane elementy konstrukcyjne. Barokowy wystrój powstawał etapami, mniej więcej przez dekadę po zakończeniu budowy.

Empory i polichromie

Fronty galerii zdobią sceny biblijne, herby, godła cechowe oraz pejzaże z zamkami. Na jednej z kondygnacji przedstawiono 72 sceny z Nowego Testamentu, a na innej 71 obrazów związanych ze Starym Testamentem. Dekoracje malowano pod kierunkiem Georga Flegla.

Wśród malowideł znajdują się także znaki rodów szlacheckich i fundatorów. Elementy szachulcowej konstrukcji pokrywają ornamenty roślinne, a kasetonowy sufit utrzymano w jasnej, biało-niebieskiej kolorystyce. Taki wystrój łączy luterańską treść z barokową formą.

Ołtarz, ambona i chrzcielnica

Ołtarz główny pochodzi z 1672 roku i ma ponad 9 metrów wysokości. Wykonał go Michał Schneider, a jego kompozycję uzupełniają figury Jana Chrzciciela i Mojżesza. W późniejszym okresie obraz „Ostatnia Wieczerza” zastąpiono przedstawieniem Jezusa w Getsemanii.

Ambona z 1670 roku jest dziełem legnickiego rzeźbiarza Matthausa Knotte. Podtrzymuje ją figura anioła z Ewangelią, natomiast kosz kazalnicy ozdobiono postaciami czterech Ewangelistów. Warto zwrócić uwagę również na chrzcielnicę, kaplicę chrztów i XVII- oraz XVIII-wieczne konfesjonały.

Organy i dzwony

Pierwszy instrument organowy zamontowano w 1663 roku. Zbudował go legnicki konstruktor Johann Hofrichter, tworząc organy z 26 głosami. W 1855 roku zastąpił je instrument Adolpha Lummerta, również początkowo 26-głosowy.

Organy przebudowywała później świdnicka firma Schlag & Söhne. W latach 2000–2005 przeprowadzono rekonstrukcję, której celem było przywrócenie wyglądu i charakteru instrumentu z czasów Lummerta. Prace prowadziły Hermann Eule Orgelbau z Budziszyna oraz Ars organum Adama Olejnika.

Dzwonnica pojawiła się dopiero po zmianie przepisów – w 1707 roku, czyli 53 lata po rozpoczęciu budowy kościoła. Wiszą w niej trzy dzwony nazwane Wiara, Nadzieja i Miłość. Najmniejszy waży około 350 kilogramów, średni około 750 kilogramów, a największy około 1400 kilogramów.

Jak wygląda zwiedzanie w 2026 roku?

Według podanych informacji kościół jest udostępniany przez cały rok. Od 1 kwietnia do 31 października można go odwiedzać od poniedziałku do soboty w godzinach 10.00–17.00, a w niedziele i święta od 12.00 do 17.00. W okresie od 1 listopada do 31 marca zwiedzanie grupowe wymaga wcześniejszego zgłoszenia i obejmuje minimum sześć osób.

Podstawowa wizyta trwa około 20–40 minut. Prezentacja dźwiękowa zajmuje mniej więcej 15 minut i jest dostępna w wielu językach, między innymi po polsku, niemiecku, angielsku, francusku, hiszpańsku, włosku, japońsku, niderlandzku, portugalsku, rosyjsku i szwedzku. Grupy mogą skorzystać z oprowadzania w ramach biletu.

Podawany cennik obejmuje bilet normalny za 20 zł, ulgowy za 10 zł oraz rodzinny 2+2 za 50 zł. Godziny i opłaty mogą ulegać zmianom, dlatego przed wyjazdem warto sprawdzić aktualne informacje parafii.

Co jeszcze znajduje się na terenie kompleksu?

W Parku Pokoju zachowały się także obiekty związane z dawną parafią, między innymi dom dzwonnika, obecnie pastorówka, oraz cmentarz ewangelicki. W samym kościele można oglądać epitafia rodzin szlacheckich, w tym von Latowsky, von Czettritz, von Schweinitz i von Reibnitz.

Zwiedzanie można połączyć z wizytą w Muzeum Regionalnym w Jaworze. Jedna z prezentowanych tam wystaw dotyczy budowy Kościoła Pokoju. A ile czasu potrzeba na spokojne oglądanie malowideł? Miłośnicy architektury potrafią spędzić w środku kilka godzin.

Dlaczego obiekt znajduje się na liście UNESCO?

W 2001 roku UNESCO wpisało Kościół Pokoju w Jaworze i świątynię w Świdnicy na Listę Światowego Dziedzictwa. Wpis ma charakter kulturowy i obejmuje kryteria III, IV oraz VI. Oba zabytki są największymi europejskimi budowlami sakralnymi wykonanymi w konstrukcji szkieletowo-reglowej.

O ich randze zdecydowała nie tylko historia tolerancji religijnej. Budowniczowie musieli stworzyć ogromne, wielokondygnacyjne wnętrza z drewna i gliny, bez typowych dla kościołów murowanych podpór. Rozwiązania Albrechta von Saebischa były tak złożone, że podobnych świątyń nie powielano na większą skalę.

Trzeci kościół, w Głogowie, wzniesiony w 1652 roku, spłonął w 1758 roku. Jawor i Świdnica pozostały więc jedynymi zachowanymi świadectwami porozumienia zawartego po wojnie trzydziestoletniej.

Kiedy odbywają się koncerty w Jaworze?

Od maja do września zabytkowe wnętrze staje się miejscem Jaworskich Koncertów Pokoju. Program obejmuje muzykę kameralną wykonywaną przez artystów z Polski, Czech i Niemiec. Akustyka drewnianej świątyni oraz wielopoziomowe empory tworzą warunki, których nie zapewnia zwykła sala koncertowa.

Wśród wykonawców pojawiali się między innymi Chór Poznańskie Słowiki, Windsbacher Knabenchor, Orkiestra Amadeus Agnieszki Duczmal, Kwartet Wilanów i Camerata Cracovia. Koncert w takim otoczeniu pozwala usłyszeć zarówno muzykę, jak i samą przestrzeń zabytku.