Świątynia Artemidy w Efezie – historia, opis, ciekawostki

Świątynia Artemidy w Efezie, nazywana Artemizjonem, była jednym z siedmiu cudów świata starożytnego i największą marmurową budowlą greckiego świata. Wznoszono ją w kilku etapach, a jej dzieje obejmują kult Kybele, fundację Krezusa, pożar z 356 r. p.n.e. oraz najazd Gotów. Poznaj historię, architekturę i pozostałości tego sanktuarium.

Gdzie znajdowała się świątynia Artemidy?

Artemizjon stał w Efezie, na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, niedaleko ujścia rzeki Kayster do Morza Egejskiego. Miasto leżało w Jonii, naprzeciw wysp Samos i Chios, a jego port sprzyjał handlowi oraz napływowi pielgrzymów.

Sanktuarium nie było zwykłym miejscem modlitwy. Przyciągało kupców, rzemieślników i podróżnych, którzy kupowali jedzenie, noclegi oraz małe wizerunki bogini. Kult Artemidy wspierał więc także gospodarkę Efezu. W maju odbywały się uroczystości trwające cały miesiąc.

Artemizjon w Efezie należał do siedmiu cudów świata starożytnego, ponieważ łączył ogromne rozmiary, marmurową konstrukcję i wyjątkowe znaczenie religijne.

Komu poświęcono Artemizjon?

Świątynia była poświęcona Artemidzie – greckiej bogini łowów, natury i kobiet, wiązanej również z Księżycem. W Efezie przyjęła jednak inną postać niż w klasycznej Grecji. Jej kult przejął wiele cech anatolijskiej bogini-matki Kybele, opiekunki płodności, ziemi i urodzaju.

Najstarsze warstwy sanktuarium poprzedzające monumentalną budowlę obejmowały ołtarz oraz niewielkie świątynie typu naiskos. Archeolodzy znaleźli tam między innymi przedmioty ze złota i kości słoniowej, datowane na VII i początek VI wieku p.n.e. Tradycja przypisywała założenie pierwszego miejsca kultu Amazonkom.

Efeska Artemida była przedstawiana w sukni ozdobionej motywami miejskich wież i zwierząt. Taki wizerunek podkreślał jej władzę nad cywilizacją oraz światem przyrody. Mieszkańcy nazywali ją także Pszczelą Boginią, a na efeskich monetach pojawiał się symbol królowej pszczół.

Jak powstawały kolejne świątynie Artemidy?

Historia miejsca obejmuje kilka budowli. Pierwsza świątynia powstała prawdopodobnie około połowy VIII wieku p.n.e. Była drewniana, miała prostokątny plan i kolumnadę. W VII wieku p.n.e. zniszczyła ją powódź, a wcześniejsze konstrukcje mogły również ucierpieć podczas najazdów Kimmerów.

Artemizjon Krezusa

W VI wieku p.n.e. bogaty Efez potrzebował sanktuarium, które podkreślałoby jego znaczenie. Rywalizacja z Samos, gdzie budowano ogromny Heraion, przyspieszyła decyzję o postawieniu jeszcze większej świątyni. Projekt przygotowali kreteńscy architekci Chersifron i Metagenes, a przy pracach pomagał Teodoros z Samos, znający problemy budowy na podmokłym gruncie.

Budowę finansował król Lidii Krezus. Rozpoczęto ją około 560 r. p.n.e., lecz wykończenie zajęło ponad sto lat. Różne źródła podają nieco odmienne wymiary. Stylobat miał około 55,10 × 115,14 m, natomiast cała wersja przypisywana Krezusowi bywa określana jako budowla o wymiarach 115 × 55 m.

Architektura i dekoracja

Artemizjon był jońskim dipterosem, czyli świątynią otoczoną podwójną kolumnadą. W jednej z rekonstrukcji przypisuje mu się 127 kolumn, podczas gdy inne zestawienia mówią o 117. Osiem kolumn tworzyło front i tył budowli, a pozostałe ustawiono wzdłuż boków, w pronaosie oraz we wnętrzu.

Kolumny osiągały około 18–19 metrów wysokości, a ich dolna średnica wynosiła około 2,5 metra. Marmurowe trzony składano z krótkich walców łączonych drewnianymi sworzniami. Chersifron transportował je na drewnianych ramach z obręczami przypominającymi koła, natomiast Metagenes opracował sposób przewożenia ciężkich bloków między wielkimi kołami o średnicy około 4 metrów.

Fryz, przyczółki, dolne partie kolumn i dach zdobiły płaskorzeźby. W pracach uczestniczyli między innymi Fidiasz, Poliklet i Kresilas. Cedrowe elementy konstrukcji, cyprysowe wrota oraz złocenia nadawały budowli bogaty wygląd. W środku znajdował się drewniany posąg Artemidy, prawdopodobnie wykonany z cedru.

Kto spalił świątynię Artemidy?

W 356 r. p.n.e. Artemizjon podpalił Herostrates, miejscowy szewc, który chciał zdobyć nieśmiertelną sławę. Pożar zniszczył całą konstrukcję, a mieszkańcy Efezu skazali sprawcę na śmierć i próbowali wymazać jego imię z pamięci. Zakaz nie przyniósł oczekiwanego rezultatu. Jego nazwisko przetrwało jako określenie człowieka niszczącego wyjątkowe dzieło dla rozgłosu.

Pożar łączono z nocą narodzin Aleksandra Macedońskiego. Gdy Aleksander Wielki odwiedził Efez w 334 r. p.n.e., złożył ofiary wśród ruin i zaoferował pomoc przy odbudowie. Efezjanie odrzucili jednak jego warunek – nie chcieli umieszczać w świątyni inskrypcji sławiącej władcę.

Herostrates zniszczył Artemizjon w 356 r. p.n.e., lecz próba skazania jego imienia na zapomnienie nie powiodła się.

Jak wyglądała odbudowana świątynia?

Nowy Artemizjon powstał na dawnych fundamentach dzięki składkom mieszkańców Efezu oraz sprzedaży części ocalałych elementów. Prace rozpoczęto po wizycie Aleksandra, a świątynię ukończono w okresie hellenistycznym. Kierowali nimi Dejnokrates, Demetrios i Pajonios.

Odbudowana budowla przypominała wcześniejszą, choć otrzymała 13-stopniową krepidomę. Jej kolumny były nieco niższe i mierzyły około 17,65 m. Wykopaliska z 1965 roku odsłoniły podkowiaste pozostałości ołtarza oraz kanały odprowadzające wodę spod podmokłego terenu.

Posąg bogini wykonano techniką chryzelefantyny, wykorzystując złoto, srebro, kość słoniową, heban i czarny kamień. Dekoracje tworzyli Skopas i Praksyteles, a malowidła przypisywano Apellesowi, uznawanemu w starożytności za najwybitniejszego malarza greckiego.

Jak zakończyły się dzieje Artemizjonu?

Świątynia zachowała znaczenie w epoce hellenistycznej i rzymskiej. Efez czterokrotnie otrzymał tytuł neokoroz, czyli strażnika świątyni. W czasach rzymskich Artemidę utożsamiano z Dianą, lecz rozwój chrześcijaństwa stopniowo osłabiał dawny kult.

Najazd Gotów w 268 r. n.e. poważnie uszkodził konstrukcję. Sanktuarium nie zostało już odbudowane, choć część obrzędów mogła trwać do około 400–401 roku. Ostatecznie pozostałości rozebrano, a marmurowe elementy wykorzystano w innych budowlach.

Ruiny odnaleziono w 1869 roku podczas ekspedycji Johna Turtle’a Wooda sponsorowanej przez British Museum. Prace prowadzono do 1874 roku, a kolejne badania Davida George’a Hogartha trwały w latach 1904–1906. Dziś na miejscu stoją przede wszystkim fundamenty, fragmenty ołtarza i samotna, zrekonstruowana kolumna.

Stanowisko znajduje się przy drodze z Selçuku do ruin Efezu, przy uliczce Artemis Tapınağı. Teren można odwiedzać bezpłatnie, zwykle w godzinach 8:30–17:30. Posągi efeskiej Artemidy obejrzysz w Muzeum Efeskim w Selçuku, a część znalezisk trafiła do British Museum oraz Ephesos Museum w Wiedniu.