Najstarsze miasto w Polsce – które z nich zasługuje na ten tytuł?

Za najstarsze miasto w Polsce pod względem formalnej lokacji uznaje się Złotoryję, której przywilej miejski nadano przed 1211 rokiem. Kalisz ma jednak starszą wzmiankę pisaną, a Biskupin jest znacznie wcześniejszą osadą archeologiczną. Sprawdź, skąd wynikają te różnice.

Dlaczego trudno wskazać najstarsze miasto w Polsce?

Odpowiedź zależy od przyjętego kryterium. Można badać pierwszą wzmiankę w źródłach pisanych, najstarsze ślady osadnictwa, ciągłość zamieszkania albo datę uzyskania praw miejskich.

W sensie prawnym miasto zaczęło oznaczać wydzieloną jednostkę dopiero wraz z lokacjami na prawie niemieckim. Proces ten rozwinął się na ziemiach polskich w XIII wieku. Akt lokacyjny regulował handel, rzemiosło, podatki, samorząd oraz zasady działania sądu.

Wcześniejsze grody mogły pełnić funkcje administracyjne, handlowe i obronne, choć nie miały miejskiego statusu. Ich układ często obejmował warownię, podgrodzie, targ oraz warsztaty rzemieślnicze. Czy taki ośrodek był już miastem? Właśnie tutaj zaczyna się spór między historykami.

Najstarsza lokacja miejska – dlaczego Złotoryja?

Złotoryja otrzymała przywilej lokacyjny przed 1211 rokiem. Lokację zainicjował książę śląski Henryk I Brodaty, który nadał osadzie prawo wzorowane na rozwiązaniach stosowanych w Magdeburgu.

Miasto rozwijało się dzięki wydobyciu złota. W XII wieku przybywali tu górnicy z zachodniej Europy, a górniczy charakter osady wpłynął na jej nazwę i rozwój gospodarczy. Po wyczerpaniu części złóż Złotoryja korzystała z położenia na szlaku łączącym Wrocław z Lipskiem.

Nie zachował się pierwotny dokument lokacyjny, dlatego w opracowaniach pojawia się określenie przed 1211 rokiem. Źródła wskazują jednak, że właśnie wtedy miasto otrzymało pierwsze miejskie przywileje. Z tego powodu Złotoryja jest najstarszym miastem Polski w klasyfikacji prawnej.

Złotoryja jest najstarsza formalnie – jej lokacja nastąpiła przed 1211 rokiem, czyli wcześniej niż lokacje Lwówka Śląskiego, Opola i Krakowa.

Prawo magdeburskie

Prawo magdeburskie zostało spisane w 1188 roku i stało się najczęściej wykorzystywanym wzorem lokacji miejskich na ziemiach polskich. Zakładało wyodrębnienie miasta spod lokalnego prawa ziemskiego oraz przyznanie mieszkańcom określonych przywilejów.

Typowy układ obejmował prostokątny rynek i regularną sieć ulic. Z czasem powstały jego odmiany, między innymi prawo średzkie i chełmińskie. Złotoryja była pierwszym polskim miastem lokowanym na tym modelu.

W 1791 roku sytuację prawną miast zmieniła Konstytucja 3 Maja. Wtedy zakończył się okres obowiązywania prawa magdeburskiego jako podstawowego systemu organizacji wielu polskich miast.

Kalisz – najstarsza wzmianka pisana?

Kalisz bywa nazywany najstarszym miastem Polski, ponieważ Klaudiusz Ptolemeusz wspomniał w II wieku n.e. miejscowość Calisia. Grecki geograf działający w Aleksandrii umieścił ją na szlaku bursztynowym, przebiegającym przez środkową Europę.

Podobieństwo nazw nie rozstrzyga jednak sprawy. Nie ma pewności, że Calisia znajdowała się dokładnie w miejscu dzisiejszego Kalisza. Starożytne mapy miały duży margines błędu, a w samym mieście nie odkryto dowodów potwierdzających istnienie wielkiego ośrodka w II wieku.

Archeologia potwierdza rozwój Kalisza co najmniej od IX wieku. Gród Zawodzie był ważnym ośrodkiem piastowskim, lecz jego początki nie muszą mieć związku z Calisią Ptolemeusza. Lokacja na prawie średzkim nastąpiła dopiero między 1257 a 1268 rokiem.

Jan Długosz określał Kalisz jako najstarsze miasto polskie. Ta opinia utrwaliła się w tradycji, choć współczesne badania oddzielają starożytną wzmiankę od udokumentowanej historii średniowiecznego grodu.

Calisia Ptolemeusza może być związana z Kaliszem, lecz brak bezpośrednich dowodów archeologicznych nie pozwala uznać tej identyfikacji za pewną.

Najstarsze osady i grody na ziemiach Polski

Jeżeli za miasto uznamy dużą, zorganizowaną osadę, lista kandydatów zacznie się znacznie wcześniej. Dobrym przykładem jest Biskupin, którego drewniany gród powstał w VIII wieku p.n.e. Badania wykazały, że część dębów użytych do budowy ścięto w 748 roku p.n.e.

Osadę wiąże się z kulturą łużycką. Miała zwartą zabudowę, umocnienia, ulice oraz konstrukcje wymagające szerokiej współpracy mieszkańców. Biskupin przypominał organizacją wczesny ośrodek miejski, ale nie był miastem w średniowiecznym sensie prawnym.

W okresie wczesnopiastowskim podobne funkcje pełniły grody w Gnieźnie, Poznaniu, Krakowie, Wrocławiu, Sandomierzu i Płocku. Gall Anonim nazywał je głównymi siedzibami państwa, używając łacińskich określeń civitas i urbs.

Grojec i najstarsze ciągłe osadnictwo

Jeszcze inny trop prowadzi do Grojca w Małopolsce. Ślady obecności ludzi datuje się tam nawet na około 4500 lat p.n.e. To nie dowodzi miejskiego charakteru miejscowości, ale pokazuje, że najstarsze osadnictwo na obecnych ziemiach Polski poprzedza średniowieczne lokacje o tysiące lat.

Wolin i Kraków

Wolin rozkwitał od X do połowy XI wieku jako ośrodek handlu dalekosiężnego. Port przyciągał kupców z różnych regionów, a liczba mieszkańców mogła sięgać nawet 10 tysięcy. Drewniana zabudowa, pomosty i wały obronne tworzyły duże centrum wymiany, choć jego układ różnił się od późniejszych miast lokowanych.

Kraków wyróżniał się natomiast rozbudowanym zapleczem grodowym na Wawelu. Podgrodzie Okół stopniowo przekształcało się w organizm miejski, a lokacja na prawie magdeburskim nastąpiła w 1257 roku. W XII wieku Kraków miał wyjątkowo rozwinięte kamienne budownictwo romańskie, porównywalne w tej części Europy głównie z Pragą.

Lista najstarszych miast według aktu lokacyjnego

Daty najwcześniejszych lokacji są niekiedy przybliżone. Część dokumentów zaginęła, a historycy opierają się na pierwszych wzmiankach o mieszczanach, wójcie albo miejskim przedmieściu. Najczęściej przywoływane zestawienie wygląda następująco:

W tym ujęciu pierwsze miejsce zajmuje Złotoryja. Kalisz, Gniezno i Kraków mają starsze korzenie osadnicze lub większe znaczenie polityczne, lecz ich formalne lokacje nastąpiły później.

Najstarsze miasto Polski zależy więc od definicji: Biskupin jest najstarszą z omawianych osad, Kalisz ma najwcześniejszą przypisywaną mu wzmiankę pisaną, a Złotoryja pozostaje najstarszym potwierdzonym miastem lokowanym przed 1211 rokiem.