Kaplica Czaszek w Czermnej – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kaplica Czaszek w Czermnej to barokowe ossuarium zbudowane w latach 1776–1784 z inicjatywy księdza Wacława Tomaszka. W środku znajduje się około 3 tys. czaszek i kości, a pod posadzką spoczywa około 21 tys. szkieletów. Zabytek leży w dzielnicy Kudowy-Zdroju, niecały kilometr od centrum. Sprawdź historię miejsca, zasady zwiedzania, dojazd i najważniejsze ciekawostki.

Gdzie znajduje się Kaplica Czaszek?

Obiekt stoi w Czermnej, dzielnicy Kudowy-Zdroju, przy ulicy Tadeusza Kościuszki 54. Kaplica należy do terenu Parafii św. Bartłomieja i znajduje się obok kościoła oraz wolnostojącej dzwonnicy. Od centrum uzdrowiska dzieli ją około 1 km, dlatego można dotrzeć tu samochodem albo pieszo.

Samochodem najlepiej kierować się ulicą Jana Pawła II, a następnie Tadeusza Kościuszki. W pobliżu parafii znajduje się parking, przy czym informacje o jego odpłatności mogą się różnić. Z Kudowy można też przejść ulicą Stanisława Moniuszki. Spacer z rejonu parku zdrojowego zajmuje mniej więcej 15 minut.

Jak powstała kaplica?

W 1776 roku ksiądz Wacław Tomaszek, czeski proboszcz parafii w Czermnej, zauważył ludzkie czaszki i kości wystające ze skarpy przy dzwonnicy. Do prac zaprosił grabarza J. Langera oraz kościelnego J. Schmidta. Początkowo nikt nie przypuszczał, że płytko pod ziemią znajduje się tak wiele szczątków.

Kości pochodziły przede wszystkim z okolicznych cmentarzy i masowych mogił. Łączy się je z ofiarami wojny trzydziestoletniej z lat 1618–1648, wojny siedmioletniej z lat 1756–1763 oraz epidemii, w tym cholery szerzącej się w XVII i XVIII wieku. Region kłodzki wielokrotnie przechodził z rąk do rąk, a działania wojenne pozostawiały po sobie niepogrzebane ciała.

Pomysł utworzenia ossuarium miał związek z wizytą Tomaszka w rzymskich katakumbach. Budowę rozpoczęto w 1776 roku, a zasadnicze prace murarskie zakończono w 1784 roku. Porządkowanie i urządzanie wnętrza trwało jednak znacznie dłużej – do 1804 roku.

Kaplica upamiętnia ofiary wojen i epidemii, a zarazem przypomina o obowiązku szacunku wobec zmarłych.

Przez blisko 20 lat Tomaszek i Langer zbierali szczątki w rejonie Kudowy, Dusznik i Polanicy. Oczyszczali je, wybielali i układali w kaplicy. Zgodnie z własną wolą po śmierci także spoczęli w tym miejscu. Ksiądz Tomaszek zmarł w 1804 roku.

Co znajduje się we wnętrzu?

Kaplica ma niewielką, kwadratową podstawę i murowaną konstrukcję w stylu barokowym. Z zewnątrz jest skromna, lecz jej ściany i sklepienie pokrywa gęsta kompozycja ludzkich czaszek oraz kości. Łączna liczba szczątków związanych z obiektem wynosi około 24 tysiące.

Na głównej ścianie ustawiono mały ołtarz z barokowym krucyfiksem. W jego pobliżu wyeksponowano czaszki i kości wyróżniające się wyglądem albo śladami urazów. Pod podłogą znajduje się krypta z około 21 000 szkieletów, niedostępna w taki sam sposób jak główna sala kaplicy.

Najbardziej znane eksponaty

Wśród prezentowanych szczątków wymienia się czaszkę J. Langera, sołtysa Czermnej i jego żony, a także czaszkę przypisywaną wojownikowi tatarskiemu. Pokazywana jest również kość udowa mężczyzny, którego wzrost szacowano na około 2 metry. Inna kość ma ślad źle zrośniętego złamania.

Szczególną historię wiąże się z czaszką sołtysa Martinca. Widoczne na niej ślady kul mają pochodzić z egzekucji przeprowadzonej podczas wojny siedmioletniej. Według przekazu Martinc został rozstrzelany przez Prusaków za pomoc wojskom austriackim, a jego żona zginęła, próbując go osłonić.

Symbolika wystroju

Przy ścianach ułożono warstwami kości udowe i czaszki. Kompozycję uzupełniają dwie drewniane rzeźby aniołów. Jeden trzyma trąbę i wskazuje napis oznaczający wezwanie zmarłych do powstania, drugi dzierży wagę i przypomina o sądzie.

Przed wejściem stoi pomnik z napisem Ofiarom wojen ku upamiętnieniu, a żywym ku przestrodze. Tekst zapisano po polsku, czesku i niemiecku. W pobliżu można zobaczyć także kościół św. Bartłomieja, dzwonnicę z 1603 roku oraz epitafia na murach cmentarza.

Jak wygląda zwiedzanie?

Kaplica jest udostępniana od wtorku do niedzieli, wyłącznie z przewodnikiem. Turyści wchodzą zwykle w grupach liczących około 10 osób, dlatego przy większym ruchu trzeba poczekać na następną turę. Wizyta trwa zazwyczaj 15–20 minut.

Przed wejściem kupuje się bilet wstępu w kasie naprzeciwko kaplicy. Cennik podawany w dostępnych informacjach przedstawia się następująco:

Godziny otwarcia zmieniają się sezonowo. Zestawienie może wymagać sprawdzenia przed wyjazdem, ponieważ poszczególne źródła podają różne godziny w maju, czerwcu i okresie wakacyjnym. Ostatnie wejście odbywa się 15 minut przed zamknięciem:

Jak zachować się w kaplicy?

To nie muzealna sala, lecz czynny zabytek sakralny i miejsce pochówku. W środku obowiązuje cisza, stosowny ubiór oraz zakaz fotografowania i filmowania. Trzeba też respektować polecenia osoby prowadzącej grupę – część informacji dotyczy konkretnych szczątków i ich historii.

Co zobaczyć w pobliżu?

Droga do kaplicy prowadzi przez cmentarz parafialny. Po drodze można obejrzeć XIX-wieczne grobowce, stare epitafia oraz kamienny krzyż z napisem Krzyż Naszą Nadzieją. Naprzeciwko kościoła ustawiono także replikę całunu turyńskiego.

Czermna leży w pobliżu atrakcji Kudowy-Zdroju i Gór Stołowych. W planie dnia można połączyć zwiedzanie ossuarium ze spacerem po parku zdrojowym, wizytą w uzdrowisku albo wycieczką w rejon Błędnych Skał. Raz w roku – w nocy z 14 na 15 sierpnia – w kaplicy odprawiana jest msza za pochowanych oraz osoby zmarłe wskutek chorób i wypadków.